आज भारत एक महान बुद्धिमत्ता गमावला आहे—पण केवळ एक खगोलशास्त्रज्ञ नव्हे, तर एक प्रेरणादायी गुरू. ज्यांनी विज्ञानाला देवघरात नेले, ज्यांच्या वाणीने हजारो विद्यार्थी जागृत झाले. खगोलभौतिकीचे ज्येष्ठ वैज्ञानिक, विज्ञानलेखक डॉ. जयंत विष्णु नारळीकर यांचे २० मे २०२५ रोजी वयाच्या ८६व्या वर्षी शांत निधन झाले. देश त्यांना एक प्रगतिशील वैज्ञानिक म्हणून आठवेल, पण ज्यांनी त्यांना जवळून ओळखले त्यांनी त्यांच्यात एक करुणामयी शिक्षक पाहिला—एक गुरु, एक दिव्य विचारधारा.
१९३८ मध्ये महाराष्ट्रातील कोल्हापुरात जन्मलेले नारळीकर हे Hoyle–Narlikar Theory of Gravity चे सह-निर्माते होते—ही सैद्धांतिक मांडणी बिग बँग सिद्धांताला दिलेली एक धीट शास्त्रीय उत्तर होती, जी सतत सृष्टी होत असलेला ब्रह्मांड मांडते. पण एवढ्या जागतिक कीर्तीला गवसणी घालूनही नारळीकरांनी स्वतःला केवळ वैज्ञानिक मानले नाही; ते ज्ञानप्रसारक होते, विचारवंत घडवणारे शिक्षक होते.
भारतीय परंपरेतील सप्तर्षी हे मानवजातीला दिशा दाखवणारे तेजस्वी ऋषी होते. आपल्या काळात, डॉ. जयंत नारळीकर हे आठवे तारे ठरले—एक असे तेजस्वी आकाशदीप, ज्यांनी आकाशगंगेपलिकडचे ब्रह्मांड पाहिले, आणि विद्यार्थ्यांच्या मनात विज्ञानाचे दिवे पेटवले.
१९८८ मध्ये त्यांनी इंटर-युनिव्हर्सिटी सेंटर फॉर अॅस्ट्रॉनॉमी अँड अॅस्ट्रोफिजिक्स (IUCAA) ची स्थापना केली—एकच ध्येय डोळ्यांसमोर ठेवून: भारतात मूळ संशोधनाला चालना देणे आणि तरुण वैज्ञानिकांची नवी पिढी घडवणे. त्यांचा स्नेहभाव, सहजता आणि नम्रता ही त्यांची खरी ओळख होती. ते संस्थापक होते, पण त्याहूनही जास्त—ते खरे भारतीय गुरू होते, जे अज्ञानाचा अंध:कार दूर करून ज्ञानाचे प्रकाश देतात.
मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी भाषांतील त्यांची पुस्तके, शालेय भेटी, विज्ञान कथा—या सगळ्यांतून त्यांनी विज्ञान एकटं, कठीण नाही, तर सुंदर, मानवी आणि जीवनोपयोगी आहे हे शिकवले.
ताऱ्यांमधला गुरु
पद्मभूषण, पद्मविभूषण आणि अनेक आंतरराष्ट्रीय सन्मान मिळाले तरी जयंत नारळीकर यांची पावले नेहमी सामान्य विद्यार्थ्यांबरोबर राहिली. त्यांनी सन्मानाचे अंतर कधीच माणसांमधून येऊ दिले नाही. शंका, विचार, प्रश्न यांचे ते नेहमी स्वागत करत असत. त्यांच्या दृष्टिकोनात स्पष्टता आणि विचारस्वातंत्र्याला सर्वोच्च स्थान होते.
त्यांच्या तीन मुली, या सगळ्याच विज्ञानाशी निगडित कार्यात आहेत, आणि त्यांच्या हजारो विद्यार्थ्यांमध्ये आजही डॉ. नारळीकर वैज्ञानिकांपेक्षा जास्त एक प्रेरक गुरु म्हणून जिवंत आहेत.
“प्राचीन आकाशात सप्तर्षी मानवजातीला दिशा दाखवत होते. आपल्या काळात जयंत नारळीकर हे आठवे तारे झाले—विज्ञानाला संस्कारांनी जोडणारे, आणि शोधाला प्रेरणेत रूपांतरित करणारे.”
आता ते पुन्हा त्यांच्याच आवडत्या ताऱ्यांकडे परतले—पण खरा गुरू कधीही हरवत नाही… त्याचं तेज नेहमी प्रकाशित राहतं.
— अवधूत वाघ
