आधुनिक भारतात काही संस्था अशा आहेत ज्यांच्याबाबत जितकी चर्चा, तितकेच कौतुक आणि तितकीच टीका होते. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ (आरएसएस) ही त्यापैकी एक प्रमुख संस्था आहे. १९२५ मध्ये नागपुरात सुरू झालेला हा स्वयंसेवी उपक्रम आज जगातील सर्वात मोठ्या सामाजिक-सांस्कृतिक संघटनांपैकी एक मानला जातो. मात्र, त्याच्या वाढत्या प्रभावासोबत एक प्रश्न वारंवार उपस्थित केला जातो—आरएसएसची केंद्रीय पातळीवर नोंदणी का नाही? आणि अशी नोंदणी नसताना तो कायदेशीररीत्या कसा कार्य करतो?
या प्रश्नाचे उत्तर केवळ कायद्यात नाही, तर इतिहास, संघटनात्मक रचना, कार्यपद्धती आणि संघाच्या मूलभूत तत्त्वज्ञानात दडलेले आहे.
सर्वप्रथम हे समजून घेणे आवश्यक आहे की भारतातील प्रत्येक सामाजिक किंवा सांस्कृतिक संस्थेला अनिवार्यपणे नोंदणी करावीच लागते, असा कोणताही कायदा नाही. भारतीय राज्यघटना नागरिकांना संघटना स्थापन करण्याचा आणि समान विचारांच्या लोकांसोबत कार्य करण्याचा मूलभूत अधिकार देते. देशभरात हजारो धार्मिक संस्था, आध्यात्मिक परंपरा, सांस्कृतिक मंच, समुदाय संघटना आणि स्वयंसेवी गट कोणत्याही केंद्रीय नोंदणीशिवाय कार्यरत आहेत.
आरएसएस स्वतःला ना कंपनी मानतो, ना व्यापारी संस्था, ना सरकारी अनुदानावर चालणारी स्वयंसेवी संस्था. तो स्वतःला राष्ट्रनिर्माणाच्या उद्दिष्टाने प्रेरित स्वयंसेवकांचा समूह मानतो. त्यामुळेच संघाने सुरुवातीपासून स्वतःला “बॉडी ऑफ इंडिव्हिज्युअल्स” या स्वरूपात विकसित केले. आयकर विभाग, न्यायालये आणि विविध सरकारी संस्थांनी अनेक दशकांपासून या स्वरूपाला मान्यता दिली आहे.
संघाच्या समर्थकांचे म्हणणे आहे की केंद्रीय नोंदणीची आवश्यकता नसण्याचे एक कारण म्हणजे संघाने स्वतःला मालमत्ता-केंद्रित संस्था म्हणून कधी विकसितच केले नाही. संघाशी प्रेरित किंवा संलग्न असलेल्या शाळा, महाविद्यालये, रुग्णालये, सेवा प्रकल्प, ट्रस्ट आणि सामाजिक संस्था या संबंधित कायद्यांनुसार स्वतंत्रपणे नोंदणीकृत आहेत. त्यामुळे संघाची मुख्य रचना ही एका स्वयंसेवी चळवळीची आहे, प्रशासकीय साम्राज्याची नाही.
संघाची स्थापना ज्या काळात झाली तो काळ समजून घेतल्याशिवाय त्याची रचना समजणे अशक्य आहे.
१९२५ मध्ये डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार यांनी संघाची स्थापना केली तेव्हा भारत ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीत होता. शतकानुशतके परकीय आक्रमणे, सामाजिक विघटन, जातीय विभागणी आणि सांस्कृतिक आत्मविश्वासाचा अभाव या सर्वांनी भारतीय समाजाला कमकुवत केले होते. डॉ. हेडगेवार यांचा विश्वास होता की राजकीय स्वातंत्र्य टिकवून ठेवायचे असेल तर आधी समाजात राष्ट्रीय चेतना आणि संघटित शक्ती निर्माण करावी लागेल.
त्यांचे ध्येय निवडणुका जिंकणे नव्हते; तर चारित्र्यसंपन्न नागरिक घडविणे होते.
याच विचारातून संघाच्या शाखा सुरू झाल्या. शाखा म्हणजे केवळ व्यायाम किंवा खेळ नव्हे. त्या शिस्त, संघभावना, नेतृत्व, त्याग, देशभक्ती आणि सामाजिक उत्तरदायित्व शिकविणाऱ्या प्रशिक्षणशाळा आहेत. जवळपास शंभर वर्षांनंतरही संघाचे मूलभूत कार्य आजही तेच आहे.
संघाचे टीकाकार त्याच्या प्रभावाबद्दल बोलतात, परंतु समर्थक त्याच्या स्वयंसेवक संस्कृतीकडे लक्ष वेधतात. भारतात निवडणुका, घोषणाबाजी आणि राजकीय प्रचार यांना महत्त्व मिळते; पण समाजात शांतपणे, सातत्याने आणि दीर्घकालीन स्वरूपात काम करणाऱ्या स्वयंसेवकांची निर्मिती करणे हे संघाचे वैशिष्ट्य राहिले आहे.
आज संघ परिवाराशी प्रेरित संस्था शिक्षण, आरोग्य, ग्रामविकास, वनवासी कल्याण, पर्यावरण संरक्षण, महिला सक्षमीकरण, कौशल्य विकास, आपत्ती व्यवस्थापन आणि सामाजिक समरसता अशा अनेक क्षेत्रांत कार्यरत आहेत. संघ परिवाराच्या माध्यमातून देशभरात दोन लाखांहून अधिक सेवा प्रकल्प चालविले जात असल्याचा दावा केला जातो.
संघाच्या समर्थकांच्या मते, भारतीय समाजातील जातीय भेद कमी करण्यासाठी संघाने सातत्याने प्रयत्न केले आहेत. माजी सरसंघचालक बाळासाहेब देवरस यांनी स्पष्ट शब्दांत म्हटले होते की, “जर अस्पृश्यता चुकीची नाही, तर जगात काहीच चुकीचे नाही.” सामाजिक समरसता, सहभोजन, वंचित समाजांमध्ये कार्य आणि संवाद यांद्वारे संघाने समाजातील भिंती कमी करण्याचा प्रयत्न केला आहे.
शिक्षण क्षेत्रातील योगदानही उल्लेखनीय मानले जाते. दुर्गम भागांमध्ये, वनवासी प्रदेशांमध्ये आणि ग्रामीण भागांमध्ये हजारो विद्यार्थ्यांपर्यंत शिक्षण पोहोचविण्यासाठी संघ प्रेरित संस्थांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. अनेक ठिकाणी जिथे शासन यंत्रणा पोहोचली नाही, तिथे स्वयंसेवकांनी वसतिगृहे, शाळा आणि प्रशिक्षण केंद्रे उभारली.
आपत्तीच्या काळातील संघाचे कार्य विशेषत्वाने उल्लेखिले जाते. भूकंप, पूर, चक्रीवादळे, दंगली किंवा कोविड-१९ सारख्या महामारीच्या काळात संघाचे स्वयंसेवक मदतकार्य करताना दिसले आहेत. अन्न वितरण, वैद्यकीय मदत, पुनर्वसन आणि जनजागृती यांसारख्या कामांत त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला आहे. अनेकदा माध्यमांचे लक्ष हटल्यावरही स्वयंसेवक पुनर्वसनाच्या कामात राहतात, असा समर्थकांचा दावा आहे.
राष्ट्रीयत्वाची भावना जागृत करणे हे संघाचे आणखी एक महत्त्वाचे उद्दिष्ट मानले जाते. संघाच्या दृष्टीने राष्ट्रवाद हा केवळ राजकीय संकल्पना नाही; तो भारताच्या सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक वारशाशी असलेली भावनिक नाळ आहे. परकीय मानसिकतेतून बाहेर पडून भारतीय समाजाने स्वतःच्या संस्कृतीकडे अभिमानाने पाहावे, हा संघाचा प्रयत्न राहिला आहे.
यासाठी संघाने प्रचारकांची परंपरा निर्माण केली. हजारो प्रचारकांनी वैयक्तिक सुखसोयी, संपत्ती आणि प्रसिद्धीचा त्याग करून संपूर्ण आयुष्य समाजकार्यासाठी अर्पण केले आहे. आधुनिक काळात अशा प्रकारची स्वयंसेवी जीवनपद्धती दुर्मिळ मानली जाते.
संघाच्या निधीबाबतही अनेक गैरसमज आहेत. संघ मुख्यतः स्वयंसेवकांच्या “गुरुदक्षिणा” या स्वैच्छिक योगदानातून चालतो. तो सरकारी अनुदानावर अवलंबून नाही. समर्थकांच्या मते, यामुळे संघाची स्वायत्तता टिकून राहते आणि तो कोणत्याही राजकीय किंवा आर्थिक दबावापासून मुक्त राहतो.
गुरुदक्षिणा ही केवळ आर्थिक मदत नसून स्वयंसेवकांच्या सहभागाची आणि उत्तरदायित्वाची प्रतीकात्मक परंपरा आहे. प्रत्येक स्वयंसेवक आपल्या क्षमतेनुसार योगदान देतो. त्यामुळे संस्था काही मोजक्या देणगीदारांची नसून सर्व स्वयंसेवकांची राहते.
आज देशभरात सुमारे ५८,००० पेक्षा अधिक शाखा कार्यरत असल्याचे सांगितले जाते. त्यापैकी मोठ्या प्रमाणावर शाखा ग्रामीण भारतात आहेत. मात्र संघाच्या दृष्टीने हे अंतिम ध्येय नाही. त्यांच्या मते, चारित्र्यवान, प्रामाणिक, राष्ट्रनिष्ठ आणि जबाबदार नेतृत्व निर्माण करण्यासाठी अनेक पिढ्यांचे सातत्यपूर्ण कार्य आवश्यक असते.
निवडणुका पाच वर्षांतून एकदा होतात; परंतु राष्ट्रनिर्माण ही अखंड प्रक्रिया असते. संघाचा विश्वास आहे की समाजातील नैतिक अध:पतन, भ्रष्टाचार, जातीय वैमनस्य आणि स्वार्थी राजकारण यांवर मात करण्यासाठी दीर्घकालीन सामाजिक कार्य हाच एकमेव मार्ग आहे.
कोणी संघाच्या विचारसरणीशी सहमत असू शकतो किंवा असहमत असू शकतो. लोकशाहीत दोन्ही गोष्टींना समान स्थान आहे. परंतु वैचारिक मतभेद आणि कायदेशीर वैधता यांची गल्लत होऊ नये.
खरा प्रश्न हा नाही की आरएसएसची नोंदणी का नाही. खरा प्रश्न असा आहे की जवळपास शतकभरापासून लाखो स्वयंसेवकांना प्रेरित करणारी, समाजाच्या विविध क्षेत्रांत कार्यरत असलेली आणि अनेक राजकीय बदलांनंतरही टिकून राहिलेली ही चळवळ इतकी प्रभावी कशी ठरली?
समर्थकांच्या दृष्टीने उत्तर स्पष्ट आहे—आरएसएसने सेवा, शिस्त, सामाजिक समरसता, सांस्कृतिक आत्मविश्वास आणि राष्ट्रनिष्ठा यांवर आधारित राष्ट्रनिर्माणाचा एक दीर्घकालीन नमुना उभा केला. त्याची नोंदणी हा राजकीय वादाचा विषय असू शकतो; पण भारताच्या सामाजिक जीवनावर पडलेला त्याचा प्रभाव नाकारता येणार नाही.
शतकपूर्तीच्या उंबरठ्यावर उभा असलेला राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ हा केवळ एक संघटना नाही; तो अनेकांच्या दृष्टीने एक सामाजिक चळवळ आहे—अशी चळवळ जी संस्थांपेक्षा माणसे घडविण्यावर विश्वास ठेवते, आणि राष्ट्रनिर्माणाचा पाया चारित्र्यनिर्माणात शोधते.
