शतकपूर्तीच्या उंबरठ्यावर उभा असलेला राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ हा केवळ एक संघटनात्मक उपक्रम नाही, तर भारताच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि राष्ट्रीय पुनर्जागरणाचा अखंड, अखंडित प्रवास आहे. जवळपास शंभर वर्षे—नाही गाजावाजा, नाही प्रसिद्धीचा मोह—फक्त निःशब्द, शिस्तबद्ध आणि समर्पित कार्य! देशाचा कणा भक्कम करण्यासाठी जे घाम गाळले गेले, ते इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहिले जाण्यास पात्र आहे. आजच्या दिखाऊ यशाच्या आणि क्षणिक प्रसिद्धीच्या युगात, संघाची ही सातत्यपूर्ण सेवा एक वेगळीच उंची गाठते—जिथे कार्य हेच ओळख बनते.
संघाची खरी शक्ती म्हणजे त्याचे स्वयंसेवक. हे स्वयंसेवक फक्त शाखेत व्यायाम करणारे तरुण नाहीत; ते शिस्त, त्याग, राष्ट्रनिष्ठा आणि संस्कार यांचे जिवंत प्रतीक आहेत. शिक्षण, ग्रामीण उन्नती, आपत्ती निवारण, महिला सक्षमीकरण, वनसंरक्षण—अशा असंख्य क्षेत्रांत त्यांनी शांतपणे, निःस्वार्थपणे कार्य केले आहे. कॅमेऱ्याच्या झोतात ते दिसत नसले, तरी त्यांच्या कार्याचा ठसा समाजाच्या प्रत्येक थरावर उमटलेला आहे.
आज भारतासमोर उभी असलेली आव्हाने अत्यंत गंभीर आहेत—सांस्कृतिक ओळख जपणे, सामाजिक ऐक्य टिकवणे, आणि धर्मांतरासारख्या संवेदनशील प्रश्नांवर ठाम भूमिका घेणे. संघाने या प्रत्येक विषयावर स्पष्ट, निर्भीड भूमिका घेतली आहे. विशेषतः लोभ, दबाव किंवा अज्ञानाचा फायदा घेऊन होणाऱ्या धर्मांतरांविरोधात संघाचा विरोध हा केवळ विचारांचा नाही, तर सामाजिक उत्तरदायित्वाचा आहे. धर्म हा व्यक्तीचा स्वाधिकार आहे; तो कोणत्याही प्रकारच्या प्रलोभनाने किंवा भीतीने बदलला जाऊ नये—ही संघाची ठाम भूमिका आहे.
या महान प्रवासात अनेक व्यक्तिमत्त्वांनी संघाच्या विचारांना दिशा दिली. त्यापैकी एक ठाम, प्रभावी आणि मातीशी जोडलेले व्यक्तिमत्त्व म्हणजे सुरेश ‘भैय्याजी’ जोशी. साधेपणा, स्पष्टवक्तेपणा आणि राष्ट्रनिष्ठा—या गुणांचा विलक्षण संगम म्हणजे भैय्याजी जोशी. १९७५ साली प्रचारक म्हणून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास, पुढे विविध जबाबदाऱ्यांतून घडत गेला आणि २००९ ते २०२१ या काळात त्यांनी सरकार्यवाह म्हणून संघाचे नेतृत्व केले.
भैय्याजींची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्यांची निडरता. त्यांनी स्पष्ट शब्दांत सांगितले—हिंदू समाज म्हणजे कोणताही राजकीय पक्ष नाही, आणि राजकीय विरोध म्हणजे हिंदूविरोध नाही. आजच्या गोंधळलेल्या आणि ध्रुवीकरण झालेल्या वातावरणात, ही भूमिका मार्गदर्शक ठरते. त्यांनी ठामपणे अधोरेखित केले की भारताचा आत्मा हिंदू संस्कृतीत आहे; या संस्कृतीशिवाय राष्ट्रनिर्माणाची कल्पनाच अपूर्ण आहे.
धर्मांतराच्या विषयावर त्यांनी घेतलेली भूमिका अत्यंत संतुलित आणि स्पष्ट होती. स्वेच्छेने धर्म बदलणे हा व्यक्तीचा अधिकार आहे, पण गरिबी, अज्ञान किंवा प्रलोभनाचा फायदा घेऊन केलेले धर्मांतर—हे अन्यायकारक आहे आणि त्याला विरोध होणे आवश्यक आहे. सामाजिक कार्याच्या आडून चालणाऱ्या गुप्त हेतूंवर त्यांनी निर्भीडपणे बोट ठेवले.
भैय्याजींची आणखी एक महत्त्वाची जाणीव म्हणजे भूमीशी असलेले नाते. मुंबईसारख्या बहुभाषिक शहरात त्यांनी स्पष्ट सांगितले—ज्या भूमीत आपण राहतो, त्या भूमीची भाषा शिकणे ही आपली जबाबदारी आहे. भाषा ही केवळ संवादाचे साधन नाही, तर त्या भूमीच्या संस्कृतीशी जोडणारा आत्मीय धागा आहे.
आज संघ शतकपूर्तीकडे वाटचाल करत आहे. हा केवळ उत्सवाचा क्षण नाही, तर आत्मपरीक्षणाचा आणि नव्या संकल्पांचा क्षण आहे. गेल्या शतकात संघाने जे बी पेरले, त्याचे वटवृक्ष आज समाजात दिसत आहे—शिस्तबद्ध तरुणाई, सजग नागरिक आणि संस्कृतीचा अभिमान बाळगणारा समाज.
पण हा प्रवास इथे थांबत नाही. पुढे आव्हाने अधिक गुंतागुंतीची असतील—तंत्रज्ञानाचा प्रभाव, सांस्कृतिक आक्रमण, आणि जागतिकीकरणाच्या वादळात आपली ओळख टिकवण्याची लढाई. अशा वेळी संघासारख्या संघटनांची गरज अधिक प्रकर्षाने जाणवते.
थोडक्यात सांगायचे तर—संघ ही केवळ संस्था नाही; तो एक विचार आहे, एक जीवनदृष्टी आहे. आणि त्या विचाराला जगवणारे स्वयंसेवक—तेच या राष्ट्राचे खरे शिल्पकार आहेत. बाकी सगळं येतं-जातं राहतं… पण अशी माणसं—तीच इतिहास घडवतात.
