राजकारणात चढण तितकीच अनिवार्य असते, जितकी पडझड. पण काही पडझडी या नैसर्गिक नसतात—त्या घडवून आणल्या जातात. महाराष्ट्राच्या राजकारणात अजित पवार यांचा उदय जसा कष्ट, नियंत्रण आणि निर्णयक्षमतेतून घडला, तसाच त्यांचा अस्त राजकीय गणिते, भीती आणि सोयीस्कर विस्मरणातून घडवला गेला. ही केवळ एका नेत्याची कथा नाही; हा महाराष्ट्राच्या सत्ताकारणाचा अस्वस्थ करणारा आरसा आहे.
अजित पवार हे ‘भावनिक’ नेते कधीच नव्हते. त्यांनी लोकांच्या डोळ्यात पाणी आणणारी भाषणे केली नाहीत, घोषणा देऊन उन्माद निर्माण केला नाही. त्यांचा मार्ग वेगळा होता—तो मार्ग प्रशासकीय शिस्तीचा, निर्णयांच्या जबाबदारीचा आणि वेळेच्या काटेकोरपणाचा होता. म्हणूनच ते जनतेला “आवडणारे” नेते नव्हते; पण शासन चालवण्यासाठी अत्यावश्यक नेते होते.
राज्याच्या राजकारणात त्यांचा प्रवेश हा वंशपरंपरेचा आरोप सहन करत झाला. मात्र त्या आरोपांना उत्तर त्यांनी शब्दांत नव्हे, तर सततच्या कामातून दिलं. सहकार क्षेत्रापासून सुरुवात करत त्यांनी सत्तेच्या प्रत्येक पायरीवर नियंत्रणाची भूमिका घेतली. सत्ता त्यांच्यासाठी शोभेची वस्तू नव्हती; ती साधन होती—राज्य चालवण्याचं साधन.
विधानसभेत सातत्याने निवडून येणं, महत्त्वाची खाती हाताळणं, आणि प्रशासनावर पकड मिळवणं—हे सगळं योगायोगाने होत नाही. सहा वेळा उपमुख्यमंत्री आणि अर्थमंत्री म्हणून काम करताना अजित पवार यांना राज्याच्या शिरकाव्यापासून ग्रामीण रस्त्यापर्यंत, धरणाच्या गेटपासून अर्थसंकल्पाच्या ओळींपर्यंत सगळ्याची जाण होती. पाणीपुरवठा आणि सिंचन या विषयांवर त्यांनी घेतलेले निर्णय लोकप्रिय नव्हते, पण आवश्यक होते. आणि राजकारणात आवश्यक असणं हेच अनेकदा अप्रिय असतं.
त्यांची कार्यशैली अनेकांना त्रासदायक वाटायची. स्पष्ट “हो” आणि तितकंच स्पष्ट “नाही”—या दोन शब्दांत ते शासन चालवत. आजच्या ‘फाईल ढकल’ आणि ‘विषय अभ्यासाधीन आहे’ या संस्कृतीत अशी थेटपणा धोकादायक ठरतो. कारण तो जबाबदारी मागतो. अजित पवार जबाबदारी घेत. म्हणूनच ते भय निर्माण करणारे नेते ठरले—विरोधकांसाठीही आणि स्वतःच्या पक्षातही.
ग्रामीण महाराष्ट्रात त्यांची ओळख ‘भाषण करणारा’ नेता म्हणून नव्हती. ते ‘काम करून देणारे’ नेते होते. शेतकरी असो, कामगार असो वा मध्यमवर्ग—त्यांच्यासाठी अजित पवार यांचा अर्थ साधा होता: काम होईल का? आणि होईल तर कधी? ही प्रशासनकेंद्रित अपेक्षा त्यांनी जपली. त्यामुळेच तळागाळातील कार्यकर्त्यांशी त्यांचं नातं भाषणांवर नव्हे, तर विश्वासावर उभं होतं.
सेक्युलरतेबाबत अजित पवार यांची भूमिका घोषणांमध्ये नव्हे, तर कारभारात दिसली. कट्टरतेच्या राजकारणातही त्यांनी शासनव्यवस्था कायदा आणि नियमांनुसारच चालवली पाहिजे, ही भूमिका कायम ठेवली. हे धोरण लोकप्रिय नव्हतं—पण स्थैर्य देणारं होतं. आणि स्थैर्य हे आजच्या राजकारणात सर्वात गैरसोयीचं मूल्य बनलं आहे.
त्यांची राजकीय वाटचाल जितकी वेगवान होती, तितकीच ती धोकादायक वळणांनी भरलेली होती. सत्तांतरं, अंतर्गत संघर्ष, तात्कालिक आघाड्या—या सगळ्यात त्यांनी निर्णय घेतले. काही निर्णय इतिहासात वादग्रस्त ठरतील, काही धाडसी म्हणून ओळखले जातील. पण एक गोष्ट निर्विवाद राहील—ते निर्णय टाळणारे नव्हते. ते निर्णय घ्यायचे, आणि त्याची किंमत मोजायची तयारी ठेवायचे.
मात्र महाराष्ट्राच्या राजकारणात एक अलिखित नियम आहे: जो नेता अतिशय सक्षम होतो, तो अस्वस्थ करतो. आणि अस्वस्थ करणारे नेते टिकवले जात नाहीत; त्यांचा वापर होतो—आणि नंतर त्यांना बाजूला सारलं जातं. अजित पवार यांच्याबाबतही हेच घडलं. सत्ता टिकवण्यासाठी आवश्यक असलेला नेता हळूहळू ‘अडथळा’ ठरवला गेला.
राजकीय गणितांनी अनुभवाला बाजूला ढकललं. प्रशासकीय धार ‘इमेज मॅनेजमेंट’पुढे दुय्यम ठरली. निर्णयक्षमता ‘नॅरेटिव्ह’समोर हरली. अशा काळात अजित पवार यांच्यासारखा थेट नेता टिकणं अवघडच होतं. त्यांच्या राजकीय अस्ताचा शेवट हा अपयशातून नव्हे, तर अस्वस्थ करणाऱ्या क्षमतेमुळे झाला.
आज त्यांच्या राजकीय अस्ताकडे पाहताना एक गोष्ट ठळकपणे दिसते—महाराष्ट्राने नेता गमावला आहे, जो शासनाला दिशा देत होता. लोकप्रियतेच्या शर्यतीत कधी न उतरलेला, पण प्रशासनाच्या रणांगणात नेहमी पुढे राहिलेला नेता आता बाजूला झाला आहे. ही केवळ वैयक्तिक शोकांतिका नाही; हा राज्यकारभाराच्या गुणवत्तेचा ऱ्हास आहे.
इतिहास भावनांवर नव्हे, तर परिणामांवर निर्णय देतो. आणि त्या न्यायाधीशासमोर अजित पवार यांचा उदय ठाम उभा राहील. त्यांचा अस्त मात्र प्रश्न विचारायला भाग पाडतो—महाराष्ट्राला नेमकं काय हवं आहे? लोकप्रिय चेहेरे, की सक्षम हात?
आजचं उत्तर काहीही असो, उद्या जेव्हा प्रशासन ठप्प होईल, निर्णय थांबतील आणि उत्तरदायित्व पळून जाईल—तेव्हा अजित पवार यांच्या कार्यपद्धतीची आठवण अटळ असेल.
कारण काही नेते जातात, आणि पोकळी निर्माण करतात.
अजित पवार गेले—आणि महाराष्ट्रात कारभाराचा आवाज कमी झाला.
हा अंत दुर्दैवी आहे.
कारण तो अपयशातून आलेला नाही.
तो राजकारणाच्या असहिष्णुतेतून आलेला आहे.
