भारतीय शास्त्रीय कला, संस्कृती आणि परंपरेच्या विशाल आकाशात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात की त्यांचे कार्य एका व्यक्तीच्या कर्तृत्वापलीकडे जाऊन एका सांस्कृतिक युगाचे प्रतिनिधित्व करू लागते. डॉ. संध्या पुरेचा हे असेच एक तेजस्वी व्यक्तिमत्त्व आहे. ज्येष्ठ भरतनाट्यम नृत्यांगना, संशोधक, लेखिका, नृत्यदिग्दर्शिका आणि सांस्कृतिक नेतृत्व करणारी व्यक्ती म्हणून त्यांनी भारतीय संस्कृतीच्या जतन, संवर्धन आणि जागतिक प्रसारासाठी केलेले कार्य विलक्षण आहे. आपल्या आयुष्याची अनेक दशके त्यांनी भारतीय कला आणि सांस्कृतिक परंपरांच्या सेवेसाठी अर्पण केली असून आज त्या भारताच्या सांस्कृतिक पुनर्जागरणाच्या प्रमुख शिल्पकारांपैकी एक मानल्या जातात.
भरतनाट्यम क्षेत्रातील त्यांचे योगदान अत्यंत उल्लेखनीय आहे. नंदिकेश्वरांनी रचलेल्या ‘अभिनय दर्पण’ या संपूर्ण नृत्यशास्त्रीय ग्रंथाचे भरतनाट्यम शैलीत रंगमंचीय सादरीकरण करणाऱ्या त्या पहिल्या कलाकार ठरल्या. त्यांच्या गुरु पार्वती कुमार यांनी केलेल्या नृत्यरचनेच्या आधारे त्यांनी हा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक वारसा सजीव स्वरूपात प्रेक्षकांसमोर आणला. भारतीय नृत्यपरंपरेतील हे कार्य एक ऐतिहासिक टप्पा मानले जाते. याशिवाय ‘कलास करणा’ या विषयावर त्यांनी केलेले सखोल संशोधन आणि २०१० मध्ये प्रकाशित केलेले संशोधनकार्य भारतीय नृत्यशास्त्राच्या अभ्यासासाठी अमूल्य ठरले आहे.
भारतीय रंगकला आणि सादरीकरण कलांमधील त्यांच्या अप्रतिम योगदानाची दखल घेत त्यांना २०१७ सालचा प्रतिष्ठित संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. हा सन्मान केवळ त्यांच्या कलासाधनेचा नव्हे, तर भारतीय सांस्कृतिक वारशाच्या जतनासाठी त्यांनी केलेल्या कार्याचा राष्ट्रीय गौरव होता. आज त्या संगीत नाटक अकादमीच्या अध्यक्षा म्हणून देशाच्या सांस्कृतिक धोरणांना दिशा देत आहेत. भारताच्या जी-२० अध्यक्षतेदरम्यान त्यांनी डब्ल्यू-२० एंगेजमेंट ग्रुपच्या अध्यक्षा म्हणून काम करत भारतीय संस्कृती आणि महिला नेतृत्वाची जागतिक स्तरावर प्रभावी मांडणी केली. इंदिरा गांधी राष्ट्रीय कला केंद्राच्या विश्वस्त मंडळाच्या सदस्य म्हणूनही त्या सांस्कृतिक क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान देत आहेत. १९९४ पासून त्या ‘रस सिद्धांत’ या भारतीय सौंदर्यशास्त्राच्या मूलभूत संकल्पनेवर आधारित शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रमांमध्ये सक्रिय सहभाग घेत आहेत. २०२३ मध्ये प्रतिष्ठित पद्म पुरस्कार निवड समितीच्या सदस्यपदी त्यांची नियुक्ती झाली, ही त्यांच्या सांस्कृतिक नेतृत्वाची आणखी एक महत्त्वाची पावती होती.
अलिकडच्या काळात डॉ. संध्या पुरेचा यांनी भारतातील अनेक राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाच्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे संकल्पन, क्यूरेशन आणि दिग्दर्शन केले आहे. नवी दिल्लीतील भारत मंडपमच्या भव्य उद्घाटन सोहळ्यासाठी त्यांनी भारताच्या हजारो वर्षांच्या सभ्यतागत परंपरा, सांस्कृतिक वैभव आणि कलात्मक समृद्धीचे दर्शन घडवणारी भव्य प्रस्तुती साकारली. यशोभूमीच्या उद्घाटनासाठी भगवान धन्वंतरी यांच्यावर आधारित विशेष सांस्कृतिक कार्यक्रमाची निर्मिती करून त्यांनी भारताच्या प्राचीन आरोग्यपरंपरा, आयुर्वेद आणि ज्ञानसंपदेचा गौरव केला.
जी-२० शिखर परिषदेदरम्यान त्यांनी १५० दुर्मिळ भारतीय वाद्यांचे अभूतपूर्व वाद्यवृंद साकारले. जगभरातील राष्ट्रप्रमुख आणि प्रतिनिधींसमोर सादर झालेल्या या कार्यक्रमाने भारताच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाची जगाला भव्य ओळख करून दिली. ‘गंधर्व अयोध्या’सारख्या सादरीकरणांनी भारतीय संगीत आणि कलेची आध्यात्मिक शक्ती जागतिक स्तरावर पोहोचवली. एआय शिखर परिषदेसाठी त्यांनी तयार केलेल्या ‘भारत स्मृती बोध’ कार्यक्रमाद्वारे विदेशी प्रतिनिधींना भारताच्या सांस्कृतिक स्मृती, ज्ञानपरंपरा आणि सभ्यतागत मूल्यांची ओळख करून देण्यात आली.
महिला आणि बालविकास मंत्रालयासाठी त्यांनी भारतीय इतिहासातील वीरांगनांवर आधारित विशेष सांस्कृतिक प्रस्तुती साकारली. या कार्यक्रमातून भारतीय स्त्रियांच्या शौर्य, नेतृत्व आणि त्यागाचा गौरव करण्यात आला. ‘शौर्य आणि शक्ती’ या विशेष कार्यक्रमाद्वारे वीर बाल दिनानिमित्त भारतातील बालवीरांच्या साहस, संघर्ष आणि बलिदानाला कलात्मक अभिव्यक्ती देण्यात आली. अयोध्येतील श्रीराम जन्मभूमी उद्घाटन सोहळ्यासाठी त्यांनी साकारलेला विशेष संगीत कार्यक्रम हा अध्यात्म, संस्कृती आणि राष्ट्रभावनेचा अद्भुत संगम ठरला.
त्यांच्या सर्वात महत्त्वाकांक्षी उपक्रमांपैकी ‘उत्कर्ष’ हा लोककला महोत्सव विशेष उल्लेखनीय ठरतो. देशभरातील १५०० हून अधिक लोक आणि आदिवासी कलाकारांना एका मंचावर आणून त्यांनी भारताच्या सांस्कृतिक विविधतेचा अभूतपूर्व उत्सव साजरा केला. भारताच्या राष्ट्रपतींच्या उपस्थितीत झालेल्या या महोत्सवाने लोकसंस्कृतीच्या जिवंत परंपरांना राष्ट्रीय गौरवाचे व्यासपीठ दिले. जागतिक वारसा समितीच्या प्रतिनिधींसाठी विशेष संगीत सादरीकरणे तयार करण्यापासून ते मुंबईतील WAVES परिषदेसाठी सांस्कृतिक कार्यक्रमांची संकल्पना मांडण्यापर्यंत प्रत्येक ठिकाणी त्यांनी भारतीय संस्कृतीची प्रतिष्ठा अधिक उंचावली आहे.
आज डॉ. संध्या पुरेचा या केवळ एक महान भरतनाट्यम नृत्यांगना नाहीत, तर भारतीय सांस्कृतिक पुनर्जागरणाच्या प्रभावी शिल्पकार आहेत. परंपरा आणि आधुनिकता, संशोधन आणि सर्जनशीलता, कला आणि राष्ट्रनिर्माण यांचा सुंदर सेतू त्यांनी उभारला आहे. भारतीय संस्कृती ही केवळ इतिहासाची आठवण नसून भविष्याला दिशा देणारी जिवंत शक्ती आहे, हे त्यांनी आपल्या कार्यातून सिद्ध करून दाखवले आहे. भारताच्या सांस्कृतिक आत्म्याला जागतिक स्तरावर सन्मान आणि प्रतिष्ठा मिळवून देण्यात त्यांचे योगदान अमूल्य असून त्यांच्या कार्याचा सुवर्णअध्याय भारतीय सांस्कृतिक इतिहासात कायमस्वरूपी नोंदला जाईल.
